در بسیاری از کشورهای جهان، همزمان با عرضه خودروهای برقی، دورههای آموزشی برای رانندگان، نیروهای امدادی، آتشنشانی، تعمیرکاران و حتی شرکتهای حمل خودرو برگزار میشود. دفترچههای آموزشی، فیلمهای اطلاعرسانی، دورههای آنلاین و آموزشهای میدانی بخشی از الزامات توسعه این فناوری محسوب میشوند. اما در ایران، اگرچه تعداد خودروهای برقی هر روز بیشتر میشود، هنوز بخش قابل توجهی از مالکان حتی نمیدانند در صورت وقوع آتشسوزی یا حادثه، نخستین اقدام ایمن چیست.
تجربهای که فراموش شد
در اواسط دهه ۹۰ خورشیدی و همزمان با ورود نخستین خودروهای هیبریدی، برخی شرکتهای واردکننده با همکاری سازمان آتشنشانی دورههای آموزشی برای نیروهای امدادی برگزار کردند. هدف از این آموزشها آشنایی با ساختار خودروهای هیبریدی، محل قرارگیری باتریهای ولتاژ بالا، نحوه قطع مدار برق و شیوه اطفای حریق بود.
اگرچه تعداد این دورهها محدود بود، اما نشان میداد واردکنندگان مسئولیت اجتماعی خود را در قبال فناوری جدید پذیرفتهاند. با این حال، اکنون که حجم ورود خودروهای برقی چندین برابر شده، چنین آموزشهایی تقریبا متوقف شده است و نه واردکنندگان، نه شهرداریها و نه وزارت صنعت، معدن و تجارت برنامه فراگیری برای آموزش عمومی یا تخصصی ارائه نکردهاند.
این درحالی است که خودروهای برقی بهدلیل استفاده از باتریهای لیتیوم-یونی، در صورت وقوع حادثه، رفتار متفاوتی نسبت به خودروهای بنزینی دارند و بیاطلاعی از نحوه مواجهه با این خودروها میتواند خطرات بیشتری برای سرنشینان و امدادگران ایجاد کند.
اولین اقدام هنگام حریق خودرو برقی چیست؟
یکی از مهمترین نکاتی که کارشناسان ایمنی بر آن تاکید دارند، حفظ آرامش و ترک سریع خودرو است. اگر راننده متوجه خروج دود، بوی غیرعادی، افزایش شدید دمای باتری یا مشاهده شعله شد، باید در نخستین فرصت خودرو را در محلی امن متوقف کند، سیستم خودرو را خاموش کرده، از خودرو فاصله بگیرد و همه سرنشینان را نیز خارج کند.
پس از خروج از خودرو، نزدیک شدن دوباره به خودرو برای برداشتن وسایل شخصی یا تلاش برای خاموش کردن آتش، اقدامی پرخطر است. در صورت آتش گرفتن باتری، امکان گسترش ناگهانی حریق یا حتی شعلهور شدن مجدد آن وجود دارد. به همین دلیل توصیه میشود افراد عادی تنها با تماس فوری با آتشنشانی، محل حادثه را ایمن نگه دارند و از نزدیک شدن سایر خودروها و عابران جلوگیری کنند.
خاموشکنندههای معمولی همیشه کافی نیستند
برخلاف تصور عمومی، همه آتشسوزیهای خودروهای برقی با خاموشکنندههای متداول مهار نمیشوند. اگر منشأ آتشسوزی باتری لیتیوم-یونی باشد، کنترل آن نیازمند روشهای تخصصی است و در بسیاری از موارد، آتشنشانان از حجم زیادی آب برای کاهش دمای باتری و جلوگیری از گسترش واکنش حرارتی استفاده میکنند.
بههمین دلیل، توصیه میشود مالکان خودروهای برقی هرگز بدون آموزش تخصصی اقدام به باز کردن محفظه باتری یا دستکاری تجهیزات ولتاژ بالا نکنند؛ زیرا خطر برقگرفتگی نیز وجود دارد.
آموزش فقط برای راننده نیست
موضوع آموزش تنها به مالکان خودروهای برقی محدود نمیشود. امدادگران جادهای، کارکنان پارکینگها، تعمیرکاران، مراکز معاینه فنی، شرکتهای حمل خودرو، پلیس راهور و حتی نیروهای خدمات شهری نیز باید با اصول ایمنی این خودروها آشنا باشند.
در بسیاری از کشورها، خودروهای برقی دارای برگههای راهنمای امداد (Emergency Response Guide) هستند که محل دقیق باتری، کابلهای ولتاژ بالا و نقاط ایمن برای برش بدنه در عملیات نجات را مشخص میکند. چنین اطلاعاتی میتواند در نجات جان سرنشینان نقش تعیینکنندهای داشته باشد.
خلأ مسئولیتپذیری دستگاههای متولی
یکی از پرسشهای جدی این است که مسئول آموزش عمومی در حوزه خودروهای برقی چه نهادی است؟ وزارت صمت از توسعه خودروهای برقی سخن میگوید، شهرداریها در حال توسعه ایستگاههای شارژ هستند و واردکنندگان نیز هر روز محصولات جدیدی وارد بازار میکنند؛ اما درباره آموزش عمومی، سکوتی قابل تامل وجود دارد. وزارت صمت میتواند واردکنندگان را ملزم کند هنگام تحویل خودرو، دوره آموزشی کوتاه، دفترچه ایمنی فارسی و فیلمهای آموزشی دراختیار خریداران قرار دهند. همچنین شهرداریها و سازمان آتشنشانی میتوانند با تولید محتوای آموزشی، برگزاری مانورهای عمومی و انتشار ویدئوهای آموزشی در فضای مجازی، آگاهی عمومی را افزایش دهند.
رسانهها؛ حلقه مکمل فرهنگسازی
رسانههای تخصصی خودرو نیز در این میان مسئولیت مهمی برعهده دارند. انتشار گزارشهای آموزشی، معرفی نکات ایمنی، بررسی تجربیات جهانی و گفتوگو با کارشناسان میتواند بخشی از خلأ اطلاعرسانی را جبران کند. تجربه جهانی نشان داده است که توسعه فناوری بدون فرهنگسازی، هزینههای اجتماعی و اقتصادی قابل توجهی به همراه خواهد داشت.
فرهنگ استفاده از خودروهای برقی باید همگام با توسعه بازار شکل بگیرد
کارشناسان معتقدند توسعه بازار خودروهای برقی تنها به واردات خودرو و ایجاد ایستگاه شارژ محدود نمیشود. همان اندازه که توسعه زیرساخت اهمیت دارد، آموزش مصرفکننده نیز ضروری است. راننده باید بداند چگونه خودرو را شارژ کند، در چه شرایطی از شارژر استفاده نکند، در صورت تصادف چه اقدامی انجام دهد، چه زمانی با امداد تماس بگیرد و چگونه از باتری نگهداری کند. اگر این آموزشها بهموقع ارائه نشود، با افزایش تعداد خودروهای برقی، احتمال بروز رفتارهای نادرست در زمان حادثه نیز بیشتر خواهد شد؛ رفتارهایی که میتواند خسارتهای مالی و حتی جانی به همراه داشته باشد.
ضرورت تدوین یک برنامه ملی آموزش
اکنون که سیاست توسعه خودروهای برقی با جدیت دنبال میشود، زمان آن رسیده است که وزارت صمت، سازمان ملی استاندارد، سازمان آتشنشانی، شهرداریها، پلیس راهور، هلالاحمر و شرکتهای واردکننده، یک برنامه مشترک برای آموزش عمومی تدوین کنند. آموزش ایمنی نباید اقدامی تبلیغاتی یا مقطعی باشد، بلکه باید به بخشی از فرآیند عرضه خودروهای برقی تبدیل شود.
تجربه کشورهای پیشرو نشان میدهد موفقیت برقیسازی تنها به تعداد خودروهای واردشده یا ایستگاههای شارژ وابسته نیست؛ بلکه میزان آمادگی جامعه برای استفاده ایمن از این فناوری نیز یکی از مهمترین شاخصهای موفقیت بهشمار میرود. اگر قرار است خودروهای برقی آینده حملونقل ایران باشند، آموزش نیز باید همگام با این تحول حرکت کند؛ در غیر این صورت، توسعه فناوری بدون توسعه فرهنگ استفاده، میتواند چالشهای جدیدی را پیش روی جامعه قرار دهد.
